|
A entrada
Características da Egu
A Enciclopedia Galega Universal é unha obra de carácter
analítico ordenada alfabeticamente e dividida en artigos ou entradas que
utilizan formalmente a letra negra grosa. Ex:
aba, fungueiro, Megalitismo, Xunqueira de Ambía,
etc.
Os préstamos,
é dicir, as palabras de orixe non galega, pero incorporadas á lingua común e
que teñen unha flexión galega non levan ningún asterisco, senón tan só a
indicación da lingua de orixe e, ás veces, tamén a forma orixinal. Ex:
falla [galic
faille],
piano [ital].
A fraseoloxía latina ou non, incluímola tamén nesta
clasificación. Ex: sine die
[lat],
ad hoc [lat],
savoir faire [galic], etc.
As palabras non galegas ou
estranxeirismos, é dicir,
que o galego tomou doutras linguas, levan un asterisco á dereita e, a
continuación entre corchetes, a indicación da lingua da que proceden. Ex:
demodé* [galic],
oblast* [ruso].
Un caso excepcional, no ámbito da bioloxía,
constitúeno as entradas correspondentes á categoría taxonómica de xénero que,
aínda que latinas, non presentan ningún tipo de signo distintivo. Ex:
Salix.
As entradas de léxico común preséntanse acompañadas da
etimoloxía. Entre paréntese indícase a lingua de orixe, mediante unha
abreviatura e o termo de procedencia. Este pode ir en alfabeto latino ou
calquera outro, neste último caso manterá a forma orixinal e a traducción. Ex:
allo
(< lat alliu);
cinético
(< gr κινητικος ‘que pon en movemento’).
O símbolo < precede sempre á voz da que procede sexa
esta unha palabra doutra lingua ou un termo en romance. Ex:
amorío
(< amor),
amigo
(< lat amicu).
As formas hipotéticas, reconstruídas sen o apoio de
documentación aparecen cun asterisco verza
(< lat v vĭrdĭs < lat c *vĭrdĭa).
Cando se necesita por claridade indicar o significado
na lingua orixinaria utilízanse as comiñas simples para sinalalo. Ex:
amorodo (< lat moru ‘mouro’).
Se queremos indicar a composición de máis dun termo dun mesmo étimo acudimos ó
signo + (Ex: amencer
< ad ‘a’ + lat mane ‘mañá’ + suf scere).
As entradas tradúcense a tres linguas: portugués
(port), castelán
(cast) e inglés
(ingl), respectivamente,
e preséntanse entre corchetes, tralo étimo. De cada entrada tradúcense as de
uso máis frecuente e ordénanse polo número de acepción. Ex:
apañar [port: apanhar,
recolher, pillar; cast: recoger; ingl: to get together, to catch]
. Tamén aparece indicada a desinencia feminina nas
palabras castelás e portuguesas cando presenten un sufixo de xénero diferente
ó do masculino. Ex: arriscado -da
[port: arriscado -da; cast: arriesgado -da; ingl: risky,
dangerous]. Nos artigos relativos á flora e
fauna as distintas acepcións teñen o mesmo tratamento cás entradas, polo que
cada unha das especies introducidas en letra negra van acompa ñadas da
traducción nas tres linguas mencionadas (Ex:
abeto (lat v abete < lat c abiĕte) [port: abeto;
cast: abeto; ingl: fir] 1
s m PLANTA Árbore da
subfamilia das abietoideas que pertence ós xéneros
Abies, Picea, Pseudotsuga ou Tsuga.
Caracterízase por ter acículas perennes que non
sobrepasan os 35 mm, presentes só nos
macroblastos. 2
abeto branco [Abies
alba, subFam das abietoideas]
[port: abeto branco; cast: abeto blanco; ingl: European
silver fir] s m
PLANTA Árbore de ata 45 m de altura (...).
5 abeto pinsapo
[Abies pinsapo, subFam das abietoideas]
[cast: pinsapo; ingl: Spanish fir]
s m PLANTA Árbore
de ata 25 m de altura (...) 7 abeto rubio
[Picea abies, subFam das
abietoideas] [cast: abeto rojo; ingl: common
spruce] s m PLANTA
Árbore de ata 50 m de altura (...).
Polas especiais condicións sociolingüísticas do galego
moitos termos quedaron vinculados a unha comarca ou área determinada. Na
EGU tamén se
recolleron voces específicas dalgunhas áreas lingüísticas concretas Ex:
golpe área mindoniense.
Deste xeito aparecerá recollida aquela información sobre a área ou subárea
dialectal á que pertence a entrada que estamos a definir.
Ademais dos sinónimos que constitúen termos recoñecidos
polo estándar oficial, decidiuse incluír na presente obra aquelas
variantes, relativas a
termos etnográficos e de flora e fauna, que presentan un uso moi espallado.
Neste caso, recolleuse un corpus lexicogr áfico que, sen estar fixado na
Normativa Oficial da Real Academia Galega, ten unha existencia independente na
fala e en obras especializadas. Estas formas non normativas a índa que tamén
se incluíron remítennos á forma estándar que será a que desenvolva o concepto
da entrada. Ex: abriota
s f PLANTA
V abrótega.
Se se trata dunha forma incorrecta en galego, a entrada
remite á forma normativa correspondente, pero presenta un asterisco á esquerda.
Ex: *almidón
[cast] s m V amidón.
Nos nomes vulgares de seres vivos, inmediatamente
despois da entrada, aparece entre par éntese o nome científico coa familia á
que pertence. Ex: lobo
[Canis lupus,
Fam cánidos]. As entradas de
xénero poden aparecer na forma vulgar, por exemplo
salgueiro, ou na
forma latina, Salix;
neste caso tanto as especies que comprenden como a familia á que pertencen
aparecen recollidas no texto. As entradas referentes a compostos qu ímicos
levan entre corchetes a fórmula química correspondente. Ex:
cloranfenicol [C11H12Cl2N2O5].
Nos casos de compostos coñecidos habitualmente por un nome distinto da
nomenclatura científica ó uso, a entrada corresponde ó primeiro, seguido entre
corchetes da nomenclatura científica xunto coa fórmula química. Ex:
arxinina [ácido 1-amino-4-guanidino-valérico:H2N-C(=NH)-NH-CH2CH2CH2CH(NH2)COOH].
As palabras que amosan unha forma e categoría
gramatical diferente (substantivos, adxectivos, verbos, etc) constitúen
entradas diferentes; por ex: abandono,
abandonar, abandonado preséntanse como tres
entradas diferentes. Agora ben, as diferentes categorías gramaticais dunha
palabra, especificadas en cada acepción, e as locucións das que forma parte
inclúense dentro dunha mesma entrada. Ex: real
(lat regale) 1 adx
Relativo ou pertencente ó rei ou á realeza.
2 adx
Dise do patrimonio pertencente ó rei.
3 adx
Que está baixo o padroado do rei.
4 adx fig
Excelente, magnífico. 5
s m [pl: reás]
Moeda española de 25 céntimos de peseta, hoxe fóra de circulación.
6 s m
Moeda do Brasil. Incluso se hai difererencias na
flexión; ex: o adverbio antes,
e as locucións prepositivas antes de
e conxuntivas antes que
inclúense na mesma entrada antes.
Dúas palabras de igual forma gráfica, pero de diferente
etimoloxía, consígnanse como dúas entradas diferentes. Ex:
1golpe (<
lat v colŭpus <lat
c colăphus < ‘puñazo’ < gr χóλαφοζ
‘labazada’) 2golpe
(< lat vŭlpu
‘raposo’). Co fin de distinguilas, recórrese a números arábigos situados
diante da entrada en superíndice. Os nomes propios sempre son tratados en
artigos separados (Ex: Acre,
estado do Brasil; Acre,
cidade de Israel), agás cando constitúen unha
acepción interior, a cal ten sempre unha
relación estreita co nome que figura no encabezamento (ex:
Lemoyne).
As entradas das palabras aparecen habitualmente pola
forma masculina singular. A desinencia feminina dos substantivos e adxectivos,
no caso de tela, aparece a continuaci ón da forma masculina, no mesmo corpo ou
tipo de letra e repetindo a sílaba final completa (Ex:
mozo -za,
sogro -gra, etc). Tamén
se recollen os substantivos ou adxectivos que, ó non presentaren desinencia
feminina, só constan dunha terminación (Ex:
breve, xornalista,
etc). Cando os substantivos posúen un feminino totalmente diferente do
masculino (Ex: home / muller,
boi / vaca,
etc) e aqueloutros que se forman con sufixos
especiais (abade / abadesa,
tsar / tsarina,
etc), teñen entrada propia. Por outra banda, os plurais irregulares ou
dubidosos son indicados entre corchetes. V éxase o Ex:
real [pl: reás] na súa
acepción 5 ou a
voz álbum [pl:
álbums]. Excepcionalmente, algunhas palabras científicas, en especial en
ciencias biolóxicas entraron coa forma en plural (Ex:
acantocéfalos).
Os nomes comúns que constitúen entrada na
EGU, grafíanse en
minúscula e van acompañados da correspondente definición. Ex:
amanuense s m
Escribán, persoa que escribe á man e ó dictado ou
copiando. As entradas de carácter científico ou técnico que desenvolven
diferentes acepcións van seguidas de abreviaturas de materia. Estas
abreviaturas determinan a rama de co ñecemento que está a ser obxecto de
estudio. Ex: piano 1
s m
MÚS Instrumento cordófono
de tecla...; aceiro 1
s m
IND
Aliaxe de ferro e unha pequena cantidade de carbono. Se
a mesma acepción pertence a dúas ou máis disciplinas ou materias, relaciónanse
por orde de importancia, separadas cunha barra. Así, por exemplo, o
antibiótico actinomicina
leva un epígrafe de materia
BIOL/QUÍM debido a que
pola súa producción é un fenómeno biolóxico, e pola súa composición un
producto químico. Estas indicacións de materia fan referencia ós aspectos
esenciais do concepto definido e non ós aspectos indirectos da entrada, anque
estes sexan tratados nesta. Ex: o artigo aceiro
leva só un encabezamento
IND, aínda que dentro
desta se mencione a súa importancia económica.
Unha entrada pode ter unha ou máis acepcións. As que
inclúan dúas ou máis numéranse con caracteres arábigos e en letra negra (Ex:
ameaza
[ port: ameaça; cast: amenaza; ingl: threat]
presenta catro acepcións:
1 s f
Acción de ameazar.
2
s f Palabra, xesto, etc
coa que se ameaza. 3
s f Indicio polo
cal se manifesta un perigo, unha cousa temida. 4
s f DER Delicto
consistente...), salvo nos casos das acepcións
interiores, citadas dentro do corpo dunha
entrada encabezada en xeral por un nome propio, as cales van sen numerar. Ex:
Lemoyne Familia de
escultores franceses do século XVIII. Jean-Louise
Lemoyne (1665-1755) traballou en Versalles e
Marli, e Jean Baptista (I) Lemoyne
(1679-1731)... O seu fillo,
Jean Baptiste (II) Lemoyne
(1704-1778) foi escultor...
Unha acepción pode ter dúas ou máis subacepcións, as
cales achegan matices que cómpre distinguir na definición xeral daquela. Estas
irán numeradas en cursiva. Por exemplo, a entrada
á ten na acepción 1
s f ANAT
catro subacepcións: 1
Órgano dalgúns animais... 2
Membrana dalgúns mamíferos...
3 Membrana dalgúns
réptiles actuais... 4
improp Aleta
pectoral modificada dos peixes voadores... Cando a acepción dunha entrada,
como neste exemplo, ten a mesma materia en todas as subacepcións a indicación
desta márcase dentro da acepción. Se pola contra cada subacepción responde a
diferentes materias ou unha delas se modifica a indicación de materia vai
introducida dentro de cada subacepción.
Por outra banda, considéranse de maneira diferenciada
as frases feitas
que se introducen ó final de cada entrada e non tras cada acepción debido, ás
veces, á dificultade de agrupalas nalgunha delas. A frase feita márcase en
letra grosa seguida dun punto e da aclaración. Ex: a entrada
mar inclúe dentro do
epígrafe FRAS:
A mares.
Abundantemente, en gran cantidade. Andar ó mar.
Estar ocupado realizando traballos de pesca.
Arar no mar/dar
golpes ó mar. Perder tempo nun esforzo que non
vai dar resultado. Baixar o mar.
Descender a marea. Bater o mar.
Cando o mar golpea a costa con grandes ondas.
Correr o mar. Navegar sen destino ou rumbo fixo...
Unha locución formada por un nome común entra por
aquela palabra que constitúe o núcleo da mesma ou semella a máis
característica. Unha locución formada por un
nome propio e un
nome común entra normalmente polo nome propio.
Ex: Suído,
montes do.
Inclúense tamén nesta clasificación os refráns.
As definicións de cada unha das entradas, acepcións ou
subacepcións procuran en todo momento a claridade e evítanse os conceptos
complexos que poidan complicar a súa comprensión. Con este fin introdúcense,
cando cómpre, exemplos xa rexistrados na tradición onde se recolle o termo
definido.
Inclúense nesta clasificación os exemplos tomados da
tradición popular (excepto os refráns que se recollen como frases feitas) ou
as citas literarias recollidas entre comi ñas; indícase nestes casos ó final e
entre paréntese a obra e o autor.
Os títulos de libros aparecen recollidos en letra
cursiva e respectando a súa lingua orixinal. Cando esta non é nin o portugués
nin o castelán, engádese entre comiñas simples e tamén en cursiva o título da
traducción na nosa lingua. Se non se atopa aínda no mercado a versión en
galego achégase entre paréntese unha posible traducción do orixinal, para
facilitarlle ó lector a súa localización nunha lingua máis próxima. Ex:
Das Kapital (O capital,
1871), Le petit prince
(‘O principiño’,
1957).
No tratamento da lexicografía e, por razóns de
amplitude, introdúcense tres campos que resultan un tanto inusuais en obras
desta envergadura como son: os sinónimos,
os antónimos e as
confrontacións.
As entradas léxicas, suxeitas ós cambios, enriquécense
e relaciónanse unhas con outras a través do fenómeno da sinonimia que se basea
sempre nun principio de identidade de significado, e que permite que d úas ou
máis palabras diferentes co mesmo significado poidan conmutarse entre si en
calquera contexto e nos diferentes actos de fala.
Agora ben, ás veces, o establecemento de sinónimos
choca frontalmente con outro aspecto lingüístico non relacionado directamente
como son os rexistros ou usos que fan referencia ás
variantes diafásicas, e
que tamén se recollen mediante unha abreviatura nesta obra (V as abreviaturas
sobre os usos Ex: vulg, fam, col, etc).
A EGU
desenvolve os tres modelos de conxugación regular nos verbos
andar, varrer e
partir. Ademais aparecen
conxugados aqueles regulares que presentan algunha variación ortográfica no
seu paradigma (Ex: abranguer, gorecer,
etc) e todos os irregulares (Ex: dar, ser,
etc). Nos dous últimos casos, co fin de
facilitar a flexión das formas verbais, cada verbo remite, cunha frecha de
envío e entre corchetes, á forma que constitúe o antedito modelo. Ex:
transgredir [→ pedir].
Cando o verbo presenta alternancia vocálica indícase, despois da forma
conxugada, o timbre aberto ou pechado da vocal tónica mediante corchetes e
segundo o alfabeto fonético internacional (AFI).
Para facer esta clasificación, tivemos como referencia
as publicacións de Manuel Díaz Regueiro, Os
verbos galegos (1992) e
Normas
ortográficas e morfolóxicas do galego (1995),
publicadas pola RAG/ILGA. Na nomenclatura dos tempos verbais, óptase pola
terminoloxía fixada por esta última fronte á tradicional.
Gramática Tradicional Nova
terminoloxía
——————————————————————— —————————————
——————————————————————— —————————
Pretérito Imperfecto
Copretérito
Pretérito Perfecto
Pretérito
Pretérito Pluscuamperfecto Antepretérito
Condicional
Pospretérito
——————————————————————— —————————————
——————————————————————— —————————
Levan maiúscula inicial e, polo tanto, entran pola
primeira palabra:
a) Os nomes de entidades,
empresas,
institucións,
organismos concretos, movementos e partidos políticos,
organizacións relixiosas (Ex:
Fundação Gulbenkian, Nova Escola Galega, Partido
Galeguista, Fundación Barrié de La Maza, Pescanova, Instituto da Lingua Galega,
etc) as cales entran na lingua que lles é propia, excepto cando se trate de
entidades internacionais ou de idiomas non latinos nin xerm ánicos, nos que
aparecen transliterados.
b) Os feitos e períodos
históricos concretos con denominación específica.
Ex: Primeira Guerra Mundial, Segunda Guerra
Irmandiña, Neolítico, etc.
c) As siglas,
que entran con todas as letras en maiúscula e sen puntos. Ex:
FAI, CIG, UXT, etc.
d) Os nomes de monumentos
ou conxuntos monumentais illados ou moi singularizados,
os títulos de obras de arte,
literarias, etc.
Ex: Coliseo de Roma, Sempre en Galiza, Dama de
Elxe.
Os nomes de institucións, sociedades, fundacións,
agrupacións, empresas, etc aparecen recollidos co nome completo. Aquelas que
habitualmente se co ñecen por un nome de seu (Ex:
Abrente en lugar de
Asociación Cultural Abrente, Albéniz
no canto de Agrupación Musical Albéniz...) as súas entradas corresponden ó
termo que identifica a asociación. Ex: Mondariz,
Augas de.
Levan maiúscula pero non son consideradas como termos
que determinan un encabezamento:
—Os artigos. Ex: Gudiña,
A; Cairo, O.
Pola contra, non levan maiúsculas e, polo tanto, non
son consideradas como palabras que determinan entrada:
—As indicacións de lugar ou outras partes xenéricas dun
topónimo, mesmo cando só se empregan en toponimia menor para indicar: casa,
eido, etc (Ex: Budiño,
lagoas de;
Carnota, areal de;
Oia,
montes de; Dombate, dolmen de),
agás cando perden o valor orixinario e derivan en nomes de parroquias, vilas,
comarcas, etc. Ex: Terra de Lemos,
Val do Salnés.
En canto á ordenación alfabética, de constituíren
sintagmas, tense en conta a primeira palabra e en segundo lugar a parte
secundaria deste. Ex: Vilanova / Vilanova de
Arousa / Vilanova de Carballedo / Vilanova de Lourenzá,
etc.
Un encabezamento ou epígrafe que consta de máis dunha
palabra e entra por outra distinta da primeira presenta dous corpos
diferentes: a que constit úe o núcleo principal aparece en letra grosa e vai
en primeiro lugar; a parte secundaria, que na ordenaci ón normal iría antes da
palabra principal, aparece en letra negra fina, detrás e precedida dunha coma
(Ex: Trento, Concilio de).
A primeira parte, en letra grosa, é a única que se ten en conta para a
ordenación, sempre que non haxa ningún encabezamento máis ou parte primaria
deste que sexa igual. Ex: Abad, Xosé / Abad
Fernández, María / Abade Abade, Boaventura / Abade, Rosendo / Abadexo,
etc.
Non contan para a ordenación alfabética, pese a iren
diante, os prefixos literais ou numéricos, do tipo dos empregados na
terminoloxía química. Ex: 2-aminopiridina,
α-aminoisobutírico,
ácido; p-aminodimetilanilina, etc.
Para os nomes de persoa que levan unha partícula, tense
en conta ou non esa partícula segundo a tradición do seu país. Ex:
Aache, Hans von, pero
De Chirico, Giorgio.
Cando diversas entradas coinciden no encabezamento ou
na parte primaria, en letra grosa, para ordenalas obs érvanse os seguintes
factores:
—En igualdade absoluta, as minúsculas van diante e as
maiúsculas detrás. Ex: agar / Agar.
—As entradas que non teñen signos diacríticos van
diante das que si os presentan. Ex: presa /
présa.
—En igualdade de partes primarias, deciden a ordenación
as secundarias, con prioridade para os encabezamentos que non teñen partes
secundarias posteriores. Ex: Alonso, Pilar /
Alonso Barba, Álvaro / Alonso Fernández de las Redondas, Dámaso / Alonso
Montero, Xesús.
Dentro da mesma entrada, as acepcións de léxico xeral
preceden normalmente ás que levan epígrafe de materia, ordenadas segundo a súa
importancia; do mesmo xeito aparecen tamén ordenadas aquelas locucións
substantivas que constitúen subentradas. Ex: ala
5 DEP
1 s f
En deportes colectivos (...)
2 á delta
Enxeño empregado no voo libre (...)
3 á de pendente
Modalidade de paracaídas (...). Con todo, nalgúns
casos, prescíndese destas normas de ordenación das acepcións nunha entrada
cando a importancia desta ou a relación de sentido coa primeira a facía
aconsellable. Nalgunhas entradas moi longas e complexas (pola cantidade e a
variedade de acepci óns, subacepcións ou locucións) óptase polo agrupamento
das acepcións e das locucións de acordo cos epígrafes de materia.
Nas entradas ou partes de entrada que teñen un
desenvolvemento extenso, o texto fracciónase en títulos (ou mesmo en
subtítulos) que fan máis lexible a exposición e máis clara a presentación.
Este é o caso das entradas de estados, nacións, etc, que abren unha alínea
para historia e xeografía; tamén algunhas de ciencias ou doutras materias que
pola súa complexidade o precisen. Ex: véxase a entrada
aceiro que se articula en
estructura, tratamento e propiedades;
clasificación e
producción.
Os topónimos aparecen recollidos na forma galega e
indícase a continuación e entre paréntese a forma orixinaria. No caso dos
idiomas escritos en alfabeto latino, mantense a ortograf ía orixinal, e no
caso dos idiomas de alfabeto non latino, a forma orixinal aparece
transliterada.
Os antropónimos aparecen na forma orixinal ou
transliterados agás os nomes históricos que se recollen na nosa lingua.
Deste xeito recóllense na súa forma galega ou adaptada
á fonética galega:
a) Os nomes dos estados e dos países de todo o mundo. A
maioría destes nomes xa teñen unha tradición no noso idioma. Outros, de
formación recente, non gozan desta tradición, e a súa adaptación, como ocorre
noutros idiomas románicos, é a miúdo superficial ou mesmo inexistente. Ex:
Malawi, Chad, Kazahistán.
b) A gran toponimia universal pode presentar formas
galegas tradicionais. Ex: Bos Aires, Londres,
Milán, Rhin, Volga, etc; ou outras de tradición
máis recente, que trataremos de fixar. Ex:
Xohanesburgo, Serra Leona. No referente á
Península Ibérica respectamos a súa lingua orixinal.
c) As denominacións de organismos internacionais e as
de entidades nacionais en idiomas non latino nin xerm ánico, salvo que a
denominación no idioma orixinal sexa a usualmente coñecida, Ex:
Greenpeace, introdúcense
na súa denominación galega. Ex: Organización das
Nacións Unidas.
d) Os antropónimos medievais cunha forma galega
tradicional de uso moi xeral entran por esta forma. Tam én, os nomes dos
papas, reis, príncipes e membros das casas soberanas entran en galego. Ex:
Xoán XXIII, Xoán Carlos I, Alexandre IV.
e) Os nomes de persoa e de lugar da antigüidade clásica
grega, latina ou bíblica entran pola súa forma galega, fixada por vía
tradicional ou por vía literaria. Ex: Virxilio,
Xasón. Igualmente os nomes de personaxes da
literatura universal. Ex: Don Quixote.
f) Os nomes de personaxes históricos e actuais
importantes de citación frecuente nos escritos cultos entran pola súa forma
transcrita marcada pola tradición que remite á forma transliterada. Ex:
Čajkovskij,
P’otr lljič é a forma
transliterada e Chaikovski,
Piotr Ilich a
forma transcrita que remite mediante un envío á anterior que será a que
desenvolva o contido da entrada. No caso de personaxes con pseudónimo aparecen
as dúas entradas, o pseudónimo que nos remite ó nome completo onde se
desenvolve o contido correspondente á entrada.
g) Os títulos de obras literarias e as denominacións
tradicionais das obras artísticas entran pola súa traducción galega (ou máis
aproximada se o título non ten traducción en galego e indicada esta entre
paréntese). Estes títulos tradúcense en todos os casos agás cando van en
portugués e castelán onde respectamos a lingua orixinaria (V o epígrafe
Tradición oral e citas).
Con respecto ós topónimos e antropónimos de culturas
que non empregan o alfabeto latino adóptase o criterio de transliterar, é
dicir, dar os equivalentes gráficos do alfabeto orixinal. Tamén cando está
fixado pola tradición recórrese á transcrición, é dicir, dar no noso alfabeto
o equivalente fonético do orixinal (véxase exemplo do punto f).
Hai linguas nas que só se pode facer a transcrición
pero non transliteración (checo, servo-croata...); nestes casos adóptanse os
mesmos criterios, isto é, mantense sempre a forma orixinal acompañada da forma
adaptada á nosa fonética naqueles nomes con peso na tradición. A
transliteración ten, ó noso entender, certas vantaxes: tende á claridade e dá
un tratamento paralelo ás formas estranxeiras transliteradas con respecto ás
formas estranxeiras do alfabeto latino. Nos nomes dos países de recente
independencia facemos unha adaptación fonética dos nomes transliterados, no
caso de que o alfabeto de orixe non sexa latino.
O lector atopará as equivalencias gráficas dos signos
empregados nas transliteracións das táboas das entradas correspondentes dos
diversos alfabetos (árabe, armenio, cirílico, xeorxiano, grego, hebreo) e os
equivalentes fonéticos nas transcricións á nosa lingua nos casos en que cumpra.
Nas transliteracións de nomes en alfabeto árabe é
necesario notar que non se tiveron en conta diversos signos ortográficos do
árabe clásico, nin as vocais de caso. As vocais longas están indicadas: ā, ī,
ū. O
alif maqsura está
representado à e a
ta marbut só está indicada
(t) en estado constructo.
A toponimia dos países árabes da área cultural francófona (Ex:
Marrocos, Túnez, Alxeria
e Mauritania) dáse
segundo a súa transcrición fonética francesa, que é máis usual e coñecida.
Os topónimos dos países de lingua indoeuropea, que se
escriben sen embargo nun alfabeto modificado (Ex:
Irán, Afganistán e
Paquistán), danse nunha
transcrición fonética de base inglesa, usual nestes mesmos países.
Os nomes rusos translitéranse segundo as
Normas dos Institutos
Científicos de Rusia. Os nomes noutras linguas escritas en cirílico
translitéranse normalmente segundo o sistema de ISO, excepto o caso do
kha transliterado non por
h senón por
kh.
Os nomes pertencentes ó mundo cultural hindú aparecen
transliterados de acordo co sistema de transliteración do alfabeto devanagari.
Os nomes xeográficos actuais e algúns nomes de personaxes contemporáneos veñen
dados en transcrición, de base inglesa, usual mesmo nas publicacións indias
modernas. O mesmo se fixo cos nomes pertencentes a países con linguas escritas
en alfabetos derivados do devanagari. Ex: Bangla
Desh, Myammar, Laos, Nepal, Sri Lanka e
Tailandia.
Os nomes gregos modernos translitéranse cando non
corresponden a nomes gregos clásicos; estes últimos transcríbense ou
galeguízanse, normalmente, segundo os criterios establecidos por C.R. na
colección de escritores gregos da F.B.M.
Nas transliteracións de nomes en alfabeto hebreo non se
tiveron en conta diversos signos ortográficos. O
sewa móbil está indicado
por e. O artigo
únese á palabra mediante un guión. Ex: Iehudá
ha-Leví. Marcáronse as sílabas tónicas segundo
as regras de acentuación galegas. Ex: Misná,
Mosé, Talmud. Nos nomes vivos translitérase
w por
v (Ex:
David, Leví) e o grupo
Yi inicial por
I (Ishaq). Algúns
topónimos importantes de Israel recóllense nunha transcrición de base inglesa,
cando esta forma parece máis usual ou coñecida.
A transcrición das palabras chinesas adoptada é a
pinyin, oficial na
República Popular China. Cando esta transcrición difire da
Wade modificada –a máis corrente durante moitos
anos–, entra tamén a transcrición neste segundo sistema remitindo á forma
pinyin. Nos nomes
xeográficos entran tamén algunhas transliteracións menos regulares pero usuais.
Para a toponimia de Taiwán consérvanse os sistemas de transcrición de Hepburn
e de McCune-Reischauer respectivamente, ambos consagrados internacionalmente.
Nas entradas relativas a nomes propios e topónimos que
presentan dúas ou máis formas, desenvólvese o contido nunha delas. As outras
entradas levan unha frecha, como signo, e o termo ó que remiten en cursiva.
Ex: Aachen
↪
Aquisgrán. Nestes casos a
remisión serve para indicar a entrada na que se desenvolve a definición ou
explicación enciclopédica dun concepto.
Nas entradas de léxico común que presentan varias
formas normativas para designar o mesmo concepto só se desenvolve unha delas e
as demais remiten a esta mediante unha frecha de envío. Ex:
abruón
s m ↪
afungadoiro.
Este mesmo signo ↪
introdúcese tamén na redacción das acepcións e
subacepcións e neste caso a remisión indica a conveniencia de ampliación
dalgún aspecto do tema tratado na entrada desde a cal se fai esta, e, deste
xeito, o env ío serve para avisar do carácter complementario ou suplementario
dunha entrada respecto da outra.
No ámbito da bioloxía, nas entradas que expresan o nome
común dun xénero (Para xénero salgueiro
e Salix) podémonos
atopar con especies que pertencendo a ese mesmo xénero (Salix
viminalis) teñan un nome común distinto (Ex:
vimbieira) polo
que cómpre empregar o envío que permita relacionar estas dúas entradas.
Este sistema de referencias permite integrar sectores
conceptualmente coherentes que, a causa da estructura anal ítica e alfabética
da EGU, aparecen
formalmente separados.
A presente edición da Enciclopedia Galega
Universal incorpora un gran número de palabras
novas. Estas son, fundamentalmente, de tres clases:
a) Neoloxismos
científicos e técnicos que non tiñan cabida nos
diccionarios publicados en lingua galega ou ben respondía a conceptos
descoñecidos ata agora.
b) Aquelas palabras do léxico común que a miúdo por
razóns de espacio, non aparecen recollidas nas obras lexicográficas pero que a
correcta flexión gramatical e o uso fixaron na tradición. Ex:
historicista, xacemento, desertización...
c) Variantes fonéticas e dialectais de uso moi
estendido en Galicia. Ex: abrigadeiro
s m V abrigadoiro.
As reseñas biográficas de persoeiros galegos constitúen
unha revisión e actualización da súa vida e obra partindo de obras de
referencia xa clásicas ás que se incorporan datos froito das investigacións
máis recentes, en moitos casos inéditos, que fan da
EGU a máis completa base
de datos das existentes neste xénero. Tamén teñen entrada todos os títulos
nobiliarios de Galicia xunto ós máis importantes de Europa, desenvolvendo
convenientemente aqueles máis relacionados co galego. A
EGU constitúe unha fonte
excepcional de consulta sobre a actividade das personalidades vivas
vencelladas ós diferentes eidos de actividade profesional en Galicia.
Nas biografías sistematízanse, despois do encabezamento
e entre paréntese, os aspectos cronolóxicos que enmarcan a vida e a obra
destes: lugar e data de nacemento - lugar e data da morte. Ex:
Darwin, Charles (Sherewsbury
1809 - Down, Kent 1882). Se se ten coñecemento do día e mes inclúense
separados por puntos e a parroquia e o concello separados por comas: Ex:
Loya, Diego Manuel
(Pazó, Allariz 22.10.1666 - Nápoles 1750). O descoñecemento dalgúns destes
datos indícase cun interrogante: Ex: Teodomiro (?
- Compostela 847).
Nalgúns supostos concretos atopamos trazos especiais
que cómpre subliñar:
—Cando o lugar da morte é o mesmo có de nacemento, este
non se repite e, polo tanto, o guión só separa as dúas datas. Ex: Londres 1916
- 1989.
—Cando a localidade de nacemento ou da morte é pouco
coñecida vai acompañada polo nome da comarca, da rexión ou do país ó que
pertence. Ex: Abad y Queipo, Manuel
(Villapedre, Asturias 1751 - Santa María de la Sisla,
Toledo 1825). No caso dos personaxes galegos inclúese a parroquia e o concello
separados por comas. Ex: Blanco Blanco, Concha
(Lires, Cee, 1950).
—Os lugares ou datas que non se coñecen de certo ou non
existe documentación ó respecto gráfanse seguidos inmediatamente por un signo
de interrogación.
Nos nomes de persoa non galegos aplícanse as normas
establecidas no epígrafe Traduccións,
adaptacións, transliteracións.
Dentro do ámbito da Comunidade Autónoma de Galicia
recóllense como entradas individualizadas as comarcas históricas e actuais, os
concellos e as parroquias, ademais daqueloutras entidades de poboaci ón que
pola súa relevancia en calquera aspecto merezan ser introducidas, sen esquecer
todo tipo de demarcaci óns políticas, administrativas ou eclesiásticas, tanto
as actuais como as históricas. Recóllense as 53 comarcas administrativas
establecidas no Mapa Comarcal de Galicia (do 20 de febreiro de 1997, segundo
mandato da Lei 7/1996, de Desenvolvemento Comarcal de Galicia). Do mesmo xeito,
no tocante á administración municipal, a EGU
contempla os 315 concellos constituídos na data,
e as máis de 4.000 parroquias que os integran, que, malia non teren máis ca un
recoñecemento simbólico no artellamento administrativo do país, continúan a
ser o vencello entre o ser humano e o medio cun maior grao de percepción, de
vivencia e de identificación comunitaria. Neste aspecto, cómpre destacar que
se recollen as variacións rexistradas na distribución parroquial e municipal,
segundo a documentación tirada dos censos de poboación e nomenclátores
elaborados polos distintos institutos responsables da estatística española de
xeito sistemático dende 1887 e compilada polos profesores Pazo Labrador e
Santos Solla (1995). As í mesmo, teñen entrada propia os santuarios, portos,
aeroportos e principais vías de comunicación, centros turísticos, edificios e
demais elementos do patrimonio arquitectónico monumental ou do patrimonio
natural de especial interese. Do mesmo xeito, incl úense os principais
accidentes do relevo (serras, montes, chairas, depresións, etc), do litoral (praias,
illas, puntas, enseadas, esteiros, etc) e as augas continentais (rede fluvial,
lagoas, encoros, etc).
Todos os nomes fican na forma oficial fixada pola
Comisión de Toponimia da Xunta de Galicia, segundo se reflicte no mandato da
Lei 3/1983 de Normalizaci ón Lingüística de Galicia.
Polo que respecta ó exterior da nosa comunidade, rexen
os criterios que relatamos a seguir: teñen entrada as localidades de máis de
1.500 habitantes do resto dos Estados Ibéricos (España e Portugal, cos seus
arquipélagos respectivos e outras posesións); 50.000 para o resto de Europa;
100.000 para o resto do planeta. Téñense en conta, sen embargo, as capitais de
territorios oficial e administrativamente reco ñecidos. Esto explica o
aparente paradoxo de que algún núcleo pouco populoso, pero capital de Estado,
sexa recollido, namentres quedan exclu ídos outros meirandes. Inclúense tamén
as divisións administrativas de primeira orde, as principais rexións
xeográficas e os centros económicos (mineiros, industriais, pesqueiros, de
transportes, etc), culturais, históricos, relixiosos ou de calquera tipo máis
relevantes. As formas adoptadas para a toponimia estranxeira xa foron
explicadas con anterioridade no ep ígrafe
Traduccións, Adaptacións, Transliteracións.
A EGU incorpora
mapas dos 315 concellos galegos constituídos na data e das 53 comarcas
establecidas no Mapa Comarcal de Galicia aprobado polo Parlamento en 1997,
sendo a primeira publicaci ón non oficial que as recolle. Esta cartografía foi
elaborada ex profeso polo Departamento de Xeografía da Universidade de
Santiago de Compostela, cos últimos avances en canto a recollida de datos e
composición. A proxección empregada correspóndese coa Elipsoide Internacional,
Coordenadas UTM, Fuso 29, Datum Europeo 50.
Ademais, inclúense mapas das comunidades autónomas do
estado español, dos continentes e dos principais estados do mundo, así como
cartografía temática, especialmente mapas económicos e históricos, co
obxectivo de ampliar ou concretar a información do texto.
A estreita relación do home coa terra e a variedade de
medios tanto mariños coma terrestres que comprende Galicia deu lugar a un
amplo patrimonio léxico referido á natureza que constitúe, no seu conxunto, un
dos corpus culturais máis sobresaíntes da lingua galega. Neste sentido, un dos
obxectivos da EGU é
reflectir e manter este patrimonio.
Algúns dos nomes comúns de seres vivos, que forman
parte deste corpus, presentan gran variedade de formas galegas vivas na fala,
o que fac ía inviable un tratamento particularizado de cada unha delas, polo
que a EGU resolveu
escoller unha forma central que contivese a descrición e a correspondencia
científica. A organización destes termos, relativos a animais e plantas, etc,
resultou dunha selección entre nomes presentes na realidade galega ou como
consecuencia dunha adaptación ou derivación de formas latinas ou doutras
linguas. Esta escolla, baseada en bibliografía especializada e en traballos
aínda inéditos, fíxose co asesoramento de recoñecidos especialistas e cunha
intención regularizadora, e sempre co obxectivo de conservar a totalidade dos
outros termos que, en calidade de sin ónimos ou variantes, tamén ocupan un
espacio na EGU.
Estas formas levan unha marca de envío ↪ ou
V (para non normativas), que serve para remitir ó lector á entrada principal
que contén a definición do concepto.
abeluria
s f PLANTA
↪
estraloque.
bilicroque
s f PLANTA
V estraloque.
estraloque
s m PLANTA (port: dedaleira; cast: dedalera; ingl:
foxglove) [Digitalis
purpurea, Fam das escrofulariáceas] Planta
herbácea de ata 200 cm...
Respecto á fauna invertebrada están representadas na
EGU as distintas
categorías taxonómicas ata o nivel de familia, no que se escollen as máis
destacadas; ademais, chégase ó nivel de especie nos casos en que estea
recollido un nome vulgar. Na fauna vertebrada, m áis reducida, trátanse todas
as especies de mamíferos, peixes, réptiles e anfibios propios de Galicia e de
aves, mesmo as migratorias pouco comúns.
A flora presenta tamén unha ampla variedade de
especies. Por esta razón, trátanse todos os xéneros presentes en Galicia e
dentro das especies as que son máis comúns e as que, aínda que raras, son moi
significativas.
En relación ás especies de fauna e flora foráneas
escóllense as que tradicionalmente se consideraron de carácter universal.
Trátanse con especial atención os ecosistemas e os
espacios e parques naturais de Galicia.
A EGU segue
o sistema de clasificación dos seres vivos aceptado pola comunidade científica
baseado en dous criterios: nivel de organización e tipo de nutrición. Neste
sistema recoñécense tres niveis: procariota (reino Monera), eucariótico
unicelular (reino Protista) e eucariótico pluricelular, que se subdivide
segundo os tipos principais de nutrición: fotosíntese (reino Planta),
inxestión (reino Animal) e absorción (reino Fungo). Así, cando a entrada
corresponda a unha especie de ser vivo, a materia indicará o reino ó que
pertence.
As entradas de animais, plantas, etc, levan o nome
científico correspondente e a indicación do grupo taxonómico ó que pertencen.
Ó mesmo tempo, nas entradas de categoría taxonómica faise referencia ás
anteriores e posteriores, de xeito que se poida establecer unha relación entre
todas que permita ir do xeral (flora, fauna) ó particular (especie) e
viceversa.
As plantas, as estructuras anatómicas, etc, trátanse
segundo a súa importancia intrínseca e definidas en función delas mesmas, onde
se pon unha especial atención naqueles aspectos que afectan ou interesan ó
home. Apéndice vermiforme,
por exemplo, é unha estructura presente en diversas especies animais que se
tratan dende un punto de vista anat ómico, fisiolóxico e evolutivo antes de
falar das consecuencias que na especie humana pode ter a s úa inflamación;
chegado o momento, isto si, dedícase unha atención especial a este aspecto
patolóxico. Do mesmo xeito, faise referencia ós usos medicinais e ás
propiedades máxicas que se lles atribúe a certas especies de plantas, animais
e fungos.
No tratamento dos órganos, aparatos, sistemas, etc, do
corpo humano, non se recollen xeralmente as enfermidades que son subsceptibles
de contraer, xa que se considera que este aspecto, se ben interesante, é
accidental por completo. Cando se describen as doenzas exponse, por razóns
semellantes, o cadro clínico pero non se detalla a terapéutica con que son
tratadas, a cal é diferente segundo as escolas, tendencias, medios de que se
dispón, etc; aínda que nalgúns casos cumpra facer excepcións.
De entre os músculos, ósos, nervios, arterias, etc;
soamente teñen entrada independente aqueles que posúen un nome de seu e unha
importancia ben significativa: aorta, tibia, bíceps, etc; os outros
consígnanse á entrada xeral arteria, óso, musculo, etc, xa no mesmo artigo, xa
en cadros, gráficos ou debuxos fóra do texto.
Nas ciencias e na tecnoloxía, a
EGU trata de reflectir a
importancia que estas cobraron na nosa civilización e ata na vida cotiá e, xa
que logo, incorpora numerosos termos. Establécese unha selección –baseada
sobre todo no interese principal de utilidade para o lector– e, en principio,
evítanse sinónimos en desuso, as palabras de porvir incerto e as que teñen un
interese demasiado limitado ou son excesivamente abstractas e utilizadas
unicamente polos especialistas, principalmente cando non te ñen valor
lexicográfico.
Os sales metálicos, nos cales, en xeral, o metal conta
máis có anión, teñen sempre entrada polo nome do metal, mentres que os ésteres
teñen entrada polo nome do radical ácido, que, en xeral, determina moito máis
có radical alcohólico as propiedades da molécula.
Séguense as normas internacionais sobre a nomenclatura
química (IUPAC), previa á súa adaptación ó galego, tal como se fai en todas as
linguas. Tamén se respectaron as normas internacionais sobre o nome e os
símbolos das unidades (Sistema Internacional de Unidades, SI) e así desígnanse
coa forma establecida internacionalmente. Ex: coulomb, joule, etc. En canto ó
nome e ós símbolos das magnitudes físicas, seguíronse as recomendacións da
comisión SUN da IUPAC.
Ás veces, a extensión asignada a algunhas materias
responde máis á súa importancia potencial ca ó seu desenvolvemento presente,
pero nestes casos a EGU segue
as previsións universalmente aceptadas e prefire o risco do exceso, nalgún
caso específico, ó perigo de quedar obsoleto na maioría dos outros. No campo
da ciencia e da técnica procúrase especialmente completar o contido do artigo
coa ilustración correspondente (fotografía, debuxo, esquema).
No ámbito das Ciencias Sociais, Humanidades e
disciplinas afíns pártese da sólida base que supón o coñecemento das obras
fundamentais na conformación da nosa tradición investigadora, ás que a
EGU incorpora as últimas
tendencias no tratamento dos temas que aborda, así como enfoques novidosos e
análises ata o de agora inéditos en obras de divulgación, procurando
corresponder fielmente ó presente sen caer no excesivo actualismo que
prexudica a obra de compendio.
Dedícase axeitada atención a disciplinas como
antropoloxía, etnografía e etnoloxía, arqueoloxía, arte e patrimonio cultural,
filoloxía e lingüística, paleografía e epigrafía, arquivística, heráldica,
música, educación, etc. A EGU pretende
que nos seus contidos aparezan tratados correctamente os aspectos da cultura
tradicional, tanto material (ex: artesan ía) como ideolóxica (lenda, mitoloxía,
etc) que constitúen o ser galego actual.
A EGU
dá conta de todos os Bens de Interese Cultural (BIC) recollidos no inventario
do Patrimonio Cultural de Galicia, as í como dos monumentos do Camiño de
Santiago, pola relevancia que tivo a tradición xacobea para a conformación da
nosa cultura. Xunto a eles as artes da imaxe como fotografía, cine ou deseño
gráfico teñen tamén un espacio na EGU,
pola repercusión artística e social que na actualidade posúen. Igualmente, o
deporte, tanto polo seu papel na educación física coma nos espectáculos e
medios de comunicación figura cun tratamento axeitado.
Dentro do xurídico, no que atinxe ó dereito privado,
dáselle relevo ó galego, mentres que o referente a outros aspectos remite ó
dereito español en vixencia, recorréndose á lexislación comparada cando convén
a efectos de claridade e precisión. Queda así mesmo reflectida a
xurisprudencia histórica galega, así como a interpretación dos seus aspectos
máis destacados. Numerosas voces que non pertencen á terminoloxía legal máis
propiamente dita presentan facetas importantes relacionadas coa xurisprudencia
(palabras como auga, monte ou patrimonio) que quedan debidamente reflectidas
na entrada correspondente.
As máis importantes entidades financeiras e as empresas
de maior volume de negocios do mundo, as í como as correspondentes ó estado
español, están debidamente reseñadas conforme ós datos máis actualizados dos
que se dispón. As entidades de negocios e as denominacións empresariais
galegas son en calquera caso obxecto de especial consideración por parte da
EGU.
|
.jpg){kind=small}
71%
29%
. Facendo dobre click sobre calquera palabra da enciclopedia verá a súa definición mediante o digalego.com.
